گل گاوزبان

گل گاوزبان
گاوزبان از تيره بوراژيناسه راسته پولمونياسه ، كلاس ديوتيلدنس و جنس اكيوم ميباشد وبا نام انگليسي borage ، common buglass ، buglass وburrage  شناخته ميشود . اين گياه يك ساله ، علفي و كركدار است كه ارتفاع آن از 70 تا 100 سانتي متر متغير است .
ساقه هاي آن مستقيم و اغلب منشعب و تو خالي و پوشيده از تارهاي خشن است . برگهاي آن منفرد و ساده بوده كه برگهاي پاييني گياه داراي دمبرگ هستند . برگها پوشيده از كركهاي خشن است . گل آذين اين گياه گرزن است . رنگ گلهاي آن آبي مايل به ارغواني، زيبا و به ندرت سفيد يا گلي است .
ميوه آن نوك تيز و فندقي و سطح آن داراي برجستگيهاي كوچك و تيز مي باشد . فصل گلدهي گياه از آغاز ارديبهشت تا اواخر مرداد است .تكثير اين گياه از طريق بذر مي باشد .اين گياه خود ناسازگار بوده و براي انتقال دانه گرده بين گياهان مختلف  ، نياز به حشرات گرده افشان با حداقل دو كندوي زنبورعسل در هكتار است .
محل رويش
گاوزبان از نواحي غربي مديترانه ، اسپانيا و آفريقاي شمالي منشا گرفته و از آنجا به مناطق ديگر انتقال يافته است . سوابق تاريخي نشان ميدهد كه مردم دوران قديم آن را  نمي شناخته اند و احتمال ميرود كه نخستين بار توسط maure ها كه مردماني از طوايف شمال آفريقا بوده اند به اسپانيا جهت پرورش انتقال يافته و از آنجا به نواحي ديگر منتقل شده است .با وجود اين تئو فراست نر سه قرن قبل از ميلاد و بعدها ديوسكرويدپليني از گاوزبان بعنوان گياه نشاط آور ياد كرده اند .گل گاوزبان در ايران بطور وسيعي بصورت خودرو در استانهاي شمالي همچون گيلان ،مازندران ، ارتفاعات كندوان ، كلاردشت  و چالوس يافت ميشود .
تركيبات
برگهاي گاوزبان داراي تركيبات زير است :
-    ميزان كمي از آلكالوييدهاي پيروليزيدين شامل ليكوسامين ، اينترمدين ، سوپينين ، سوپيندين ، ميزان كمي امابيلين ، كولين .
-    اسيدهاي چرب (1/9 درصد ) شامل آلفالينولنيك اسيد (55 درصد ) و گامالينولنيك اسيد (بيشتر از4درصد ) .
-    سيليسيك اسيد (5/1 تا 2/2 درصد ) .
-    پتاسيم ، كلسيم ، نيترات پتاسيم (3 درصد ) ، اسيدهاي استيك ، لاكتيك وماليك .
-    بورنسيتول ، سيانوژنها .
-   همچنين برگهاي تازه تا 30 درصد داراي موسيلاژ هيدروليز شونده به گلوكز ،گالاكتوز ، آرابينوز و آلانتويين ( مخصوصا در گياهچه ها ) هستند.
گياه گاوزبان دانه اي روغني دارد كه شامل ميزان بالايي از روغن خام (33 درصد ) وپروتئين خام ( 28 درصد ) . ميزان گامالينولنيك اسيد آن بخصوص بالاست كه مصارف دارويي و بهداشتي دارد .
در سلسله گياهي ، گامالينولنيك اسيد يكي از اسيدهاي چرب نادر است و فقط تعدادكمي از گونه هاي گياهي اين اسيد را سنتز ميكنند و در بسياري از اين گياهان منحصرا در بذر يافت ميشود.
عصاره گاوزبان داراي خاصيت آنتي اكسيداني قوي بوده و اين اثرات مربوط به تركيبات فنلي آن است .
درتحقيقي كه توسط وتاسينگه و همكارانش انجام شد مشخص گرديد كه رزماريك اسيد ،سينرژيك اسيد و سيناپيك اسيد از تركيبات فنلي موجود در عصاره گاوزبان ميباشند.
استفاده از آنتي اكسيدانهاي گاوزبان در فرمولاسيون غذايي (روغنها وفراورده هاي گوشتي ) به جاي آنتي اكسيدانهاي مصنوعي جهت تاخير در اكسيداسيون چربيها اضافه شود. و در محصولات بهداشتي پوست بعنوان تركيباتي كه uv  را جذب ميكنند وجود دارد.
خواص درماني
براساس کتاب قانون بوعلی سینا مزاج: گرمیش نزدیک به اعتدال است و کمی به سوی گرمی گرایش دارد، در آخر اول رطوبتی دارد. خوزی گفته‌است در آخر دوم سرد وتر است و این نظریه از راستی دور است.
در فرهنگ سنتي ايران از جوشانده گل گاوزبان در مراسم سوگواري بعنوان آرامبخش و همچنين در مشكلات قلب و عروق استفاده ميگردد.
گل گاوزبان دارای طبیعت گرم و اثر نشاط آور، مقوی تمام بدن و آرامش بخش است.
گل گاو زبان و برگ‌های آن تصفیه کننده خون است. آرام کننده اعصاب است.باعث تعریق می شود، ادرار آور است ، کلیه‌ها را تقویت می‌کند ، سرماخوردگی را برطرف می‌کند ، برای از بین بردن سرفه از دم کرده گل گاو زبان استفاده کنید، در درمان برونشیت موثر است، بی اختیاری دفع ادرار را درمان می‌کند،التهاب و ورم کلیه را درمان می‌کند ، در درمان بیماری سرخک و مخملک مفیداست ، ضماد برگ‌های گاو زبان برای رفع ورم موثر است ، برگهای گاوز بان را بپزید و مانند اسفناج از آن استفاده کنید ، برگهای تازه گل گاو زبان دارای مقدر زیادی ویتامین C می‌باشد و در بعضی از کشورها آنرا داخل سالاد می‌ریزند،گل گاوزبان تنظيم كننده ضربان قلب و ضد افسردگي است .
موثر در ناراحتيهاي قلبي
بيماريهاي قلبي عروقي دومين عامل مرگ ومير در ايران مي باشند و فشار خون بالا يكي ازعوامل خطر بيماريهاي قلبي است كه به تنهايي علامتي ندارد اما عوارض خطير واغلب مهلك آن بصورت آسيب رگها ، نارسايي كليه ، نارسايي قلب، سكته قلبي وبويژه سكته مغذي بروز ميكنند .
گياه گل گاوزبان حاوي آنتي اكسيدان ، موسيلاژ ، فلاونوئيد ، آنتوسيانين باآگليكون دلفينيدين و سيانيدين ميباشد همچنين اسيد گامالينولنيك اسيد .ارزش بالا وافزايش تقاضاي گاوزبان به سبب افزايش مستندات مربوت به كيفيت اسيدهاي چرب و همچنين ميزان آنها در رژيم غذايي انسان از نظر سلامت و نقش اسيدهاي چرب آن در بهبود آترواسكلروسيس يا تصلب شرايين است.
موثر دراختلال وسواسي
اختلال وسواسي- اجباري پديده جديدي نيست ، جان بانيان و چارلز داروين از جمله افراد برجسته اي با شمار مي روند كه در گذشته مبتلا به اين اختلال فلج كننده بوده اند . تحقيقات همه گير شناسي نشان داده است كه شيوع مادام العمراختلال وسواسي اجباري دو تا سه درصد مي باشد . اين اختلال چهارمين بيماري روانپزشكي از لحاظ شيوع است و در بزرگسالان ابتلاي آن در مرد و زن يكسان ميباشد . اختلالات رواني در ميان بيماران دچار اختلال وسواسي –اجباري شايع است . از قبيل اختلال افسردگي عمده حدود 67 درصد و جمعيت هراسي 25درصد .آزمايه هاي باليني نشان داده كه نوعي كژ تنظيمي سروتونين در ايجاد علائم وسواس و اجبار در اين اختلال دخيل است .
داروهاي ضد اضطراب ودرمانهاي شناختي و رفتاري از اركان درمان اين اختلال محسوب ميشود . كه اين درمان موجب بهبود نشانه ها و بازگشت عملكرد رواني – اجتماعي شده و از عود بيماري جلوگيري ميكند . از آنجاكه داروهاي شيميايي عوارض جانبي فراواني دارد گياهان دارويي جايگزين مناسبي مي تواند باشد . با  توجه به شواهد قبلي احتمال اثربخشبي ساپونين  موجود در عصاره گل گاوزبان در اين اختلال وجود دارد كه در اين صورت محل اثر اين گياه برروي سيستم سروتوژنيك ميباشد .
موثر در سلامت پوست
براساس تحقيقات انجام شده پوست بدن انسان قادر به بيوسنتز گامالينولنيك اسيد ازپيش ماده لينولنيك اسيد يا آراشيدونيك اسيد نيست و مصرف روزانه روغن بذر غني از گياه گاوزبان سبب بهبود قابل ملاحظه وظيفه پوست در جلوگيري از ورودمواد ناخواسته در افراد مسن ميگردد .پس از مصرف روغن گاوزبان ، خارش وخشكي پوست كاهش مي يابد وپوست را تازه و مرطوب نگه ميدارد.
موارد منع مصرف
- مصرف جوشانده گل گاوزبان به ويژه دردوزهاي بالا براي افرادي با سابقه فشارخون بالا و در معرض استرس ، خوردن نمك و ساير عوامل بالابرنده فشار خون قرار دارند خظرناك مي باشد .
 پیرولیزیدین(p)یک ترکیب هترو سیکلیک می باشد.p یک آلکالوئید است که توسط برخی از گیاهان ،به خاطر مقاومت در مقابل حشرات ساخته می شود.به نقل از یک پزشک متخصص اورولو‍‍ژیست، بیشتر از ۶۶۰ نوع آلکالوئید p در بیش از ۶ هزار گیاه تا به حال شناسایی شده است. خانواده بوراژنیاسه ، بیشترین گیاهانی هستند که این آلکالوئید ها را می سازند. این آلکالوئید ها ،هپاتوتوکسیک بوده و ممکن است علاوه بر صدمه به سلول کبد، باعث فیبروز و انسداد وریدهای کبد و سرطان کبد نیز بشوند. گل گاو زبان از خانواده ی بورژانیاسه بوده و یکی از گیاهانی است که در آن آلکالوئید های p وجود دارد ومصرف آن هر روز به مدت سه هفته ممکن است باعث صدمه ای شدید و نکروز کبد درانسان بشود. بسیاری از حیوانات به علت دارا بودن متابولیسم سریع p و دفع این آلکالوئید ها ، در مقابل اثر این آلکالوئیدها مقاوم هستند.
-    گل گاوزبان به علت داشتن آلکالوئید برای زنان حامله و شیرده مضر است.
-نکته ی دیگری که باید متذکر شد این است که معمولاً با گل گاوزبان، سنبل الطیب نیز مصرف می شود باید بدانید که مصرف زیاد سنبل الطیب، در کنار خاصیت آرام بخشی، می تواند باعث مسمومیت شود. مقدار زیاد این داروی گیاهی،علائمی مثل خستگی، احساس سبکی سر، گشاد شدن مردمک چشم و مسمومیت کبدی به دنبال دارد و مصرف آن همراه با داروهای سیستم عصبی مرکزی مثل ضد افسردگی ها، ضد اضطراب ها، آرام بخش ها، خواب آورها و آنتی هیستامین ها می تواند بسیار خطرناک باشد.
-    مصرف بیش از 5 روز مداوم این گیاه ممکن است باعث عادت شود؛ بنابراین پس از 5 روزاستفاده از آن در صورت نیاز، 3 روز فاصله انداخته و سپس دوباره مصرف کنید.  
مصلحات
گل گاوزبان افزاينده فشار خون است كه مصلح آن ليمو عماني مي باشد .
سنبل الطيب اثر كاهندگي فشار خون دارد و اثر آرامبخشي دارد ، مصرف آن همراه گل گاوزبان توصيه ميشود.