کاسنی

کاسنی
نام انگلیسی کاسنی chichory   و نام علمی آن  ‎Cichorium intybus L.,گیاهی است از راسته گل مینا (Asterales) تیره گل‌ستاره‌ای‌ها (Asteraceae) از رده کاسنی‌ها (Cichorium). از این گیاه دو گونه کِشتی و چهار تا شش گونه وحشی موجود است. نوع وحشی آن تا یک متر و نوع پرورش یافته آن تا دو متر هم رشد می‌کند. کاسنی انواع مختلفی دارد سه نوع آن معروف است. کاسنی بری که به tansy شهرت دارد در ایران نمی‌روید. کاسنی زرد که به گل قاصدک شهرت دارد و در طب قدیم ایران به نام ترخشقون نام برده‌اند وکاسنی معمولی. 
گیاه علفی پایا و دارای ساقه ای راست و شاخه دار است که در حالت وحشی، ارتفاعش به 5/0 تا 5/1 متر می رسد، ولی اگر پرورش یابد از 2 متر نیز تجاوز می کند. از اختصاصات آن این است که ریشه ای قوی و مخروطی به قطر انگشت، به درازای 5/0 تا یک متر و به رنگ قهوه ای دارد ولی اگر قطع گردد رنگ مایل به سفید نمایان می سازد. در داخل ریشه آن شیرابه شیری رنگ جریان دارد.
ساقه کاسنی، باریک، استوانه ای و دارای انشعابات کم در ناحیه مجاور رأس است، به طوری که منحصراً در قسمتهای انتهایی ساقه، شاخه هایی با حالت فاصله دار از محور اصلی، در گیاه دیده می شود.
کاسنی، برگهای متناوب و پوشیده از تارهای فراوان در اطراف رگبرگ میانی دارد. شکل ظاهری برگهای قاعده ساقه آن با بقیه فرق دارد، مانند آن که در قاعده ساقه، برگها عموماً دراز، منقسم به قطعات عمیق دندانه دار و منتهی به یک قسمت انتهای مثلث شکل است و هر قدر که به رأس ساقه نزدیک گردیم، برگها کوچک تر می شوند و کناره تقریباً ساده و وضع ساقه آغوش پیدا می کند.
گلهای زیبا و آبی رنگ کاسنی، از تیر تا شهریور ظاهر می شود و چون به تعداد زیاد و به شکل فاصله دار در طول محور دراز ساقه و انشعابات آن شکفته می گردد، از این جهت منظره ای زیبا به گیاه می بخشد.
بعضی از پایه های این گیاه نیز به تناسب شرایط متفاوت محیط زندگی دارای گلهایی به رنگهای سفید یا گلی می باشند. در هر گل کاسنی 18 تا 20 گل زبانه ای منتهی به پنج دندانه دیده می شود که در یک جام و غنچه واقع اند.
میوه آن فندقه چهار سطحی نسبتاً مسطح و منتهی به مجموعه ای از فلس های بسیار کوچک است. این گیاه در نواحی مختلف به تفاوت به صورت یک ساله، دو ساله و چند ساله در می آید.
از مشخصات آن این است که گلهایش در مقابل تابش نور خورشید حالت شکفته و باز شده به خود می گیرند در حالی که هنگام غروب آفتاب یا موقع شب یا در هوای مه آلود و یا بارانی گل های واقع در سطح جام به هم نزدیک می گردند و آن را به صورت ناشکفته جلوه می دهند.
محل رویش:
کاسنی معمولی، یک گیاه دارویی پایا با گل‌های آبی یا ارغوانی است. کاسنی در اصل بومی جهان قدیم است و بعداً در قاره آمریکا نیز به‌صورت گیاه خودروی کنار جاده‌ای درآمده است. منشأ اصلی این گیاه اروپای مرکزی، مناطق غربی و مرکزی آسیا و شمال آفریقا است و پراکندگی وسیعی در نواحی مختلف ایران به خصوص شهرستان اقلید، آذربایجان و مناطق کوهستانی خراسان دارد. به آب و هوای خنک، آفتابی یا کمی سایه نیاز دارد و گرمای شدید تابستان را تحمل نمی‌کند.
کاسنی، پراکندگی وسیعی در نواحی مختلف ایران دارد، چنان که در دامنه های کم ارتفاع البرز، راه قزوین به رشت، اطراف رودبار، اطراف تهران، کرج، آذربایجان (ارومیه و نواحی دیگر آن)، گیلان (اطراف رشت و لاهیجان)، فارس، بلوچستان، آبادان، نواحی کوهستانی خراسان (بین بجنورد و مشهد)، بین مشهد و فریمان در 1000 تا 1300 متری (احدمایران) و بسیاری از مناطق دیگر ایران رویش دارد.
ترکیبات:
برگ کاسنی دارای املاحی نظیر سولفاتها و فسفاتهای سدیم و منیزیم و پتاسیم است. گلوکزید تلخی به نام شیکورین Chicarine یا سیکورین Cichorine نیز در آن یافت می شود. گل های آن به علاوه دارای سیکوری ئین می باشد که ایزومر اسکولین (Esculine) است.
سیکوری ئین Cichoriine با فرمول C15 h16 O9 و به وزن ملکولی 28/340 در گل های کاسنی یافت می شود.
ریشه کاسنی دارای 11 تا 15 درصد انیولین، 10 تا 22 درصد قندهای مختلف نظیر گلوکز، لولز و ساکارز یک ماده رزینی، مقدار کمی تانن، اسانس، پکتین، لوولین Levuline و ثیکورین می باشد که به سهولت در آب، تبلور حاصل می کند.
مقدار درصد اینولین که به حالت محلول در شیره سلولی اعضای گیاه وجود دارد تدریجاً در پاییز زیاد می شود، در حالی که مقدار آن در بهار به حداقل می رسد.
برگ و ریشه گیاه دارای ویتامینهای B,G,K,P است و گرد ریشه بو داده کاسنی به علت مصرفهای زیادی که دارد در بعضی نواحی اروپا پیوسته مورد استفاده قرار می گیرد.
خواص:
آثار کاسنی بر کبد
بازکننده انسدادهای کبدی، تقویت کننده کبد، کاهنده صفرا، آب برگ کاسنی و آب برگ رازیانه، بهترین دوای دفع کننده یرقان انسدادی است. تخم کاسنی برای رفع تبهای صفراوی و انسدادها و خفقان و بیماریهای کبد مفید است.
ریشه کاسنی
ریشه کاسنی گرم و خشک است، برطرف کننده گیر و سده، نرم‌کننده اخلاط سینه، افزاینده ادرار، برطرف کننده تب‌ها، تصفیه و پاک کننده خون، و رفع کننده ورم احشاء و درد مفاصل و استسقاء.
جوشانده اش برای رفع آسیت شکمی ناشی از بیماریهای کبدی مفید است. نوشیدن جوشانده یا خامه گیاه، بازکننده مجاری صفراوی و شدد کبدی و در درمان سنگهای صفراوی مؤثر است.
از ریشه کاسنی، مخلوط با گیاهان دارویی دیگر، شربتی به نام شربت روبارب کمپوزه (Rhubarbe compose) یا شربت کاسنی مرکب (Chicoree compose) به شرح زیر تهیه می شود. این شربت مدتهاست که به عنوان بهترین داروی ملین برای اطفال، مورد استفاده مردم کشورهای مختلف قرار می گیرد. (Dorvault)
ابتدا روبارب، دارچین و چوب صندل را که قبلاً به قطعاتی تقسیم کرده اند در داخل ظرفی جای می دهند و مقدار یک لیتر آب به آن می افزایند و به مدت 6 ساعت دم می کند. سپس محلول را با فشار خارج کرده، مایع حاصل را از کاغذ صافی عبور می دهند و بدون استفاده از حرارت، به هر 100 قسمت محلول، 180 قسمت قندی را می افزایند تا شربت تهیه شود. تفاله باقیمانده را با بقیه مواد دیگر که قبلاً آنها را به قطعاتی درآورده اند، مخلوط کرده مقدار 5 لیتر آب جوش بر روی آنها می ریزند و به مدت 12 ساعت به حال خود وامی گذارند تا دم کند، سپس با فشار صاف می کنند و به محلول صاف شده، بقیه قند را می افزایند و پس از حرارت دادن و صاف کردن، شربت قبلی را به آن می افزایند و با گذراندن از پارچه نازک مجدداً صاف می کنند (کدکس 1937). مقدار مصرف آن، 10 تا 30 گرم برای اطفال 30 ماهه تا 15 ساله است.
آثار کاسنی بر کل بدن
کاهنده حرارت و رفع کننده تشنگی است. اگر آب کاسنی را بجوشانند و کف آن را با سکنجبین بنوشند، برای تبهای مزمن مؤثر است و عفونتهای داخلی را رفع می کند. جوشانده ریشه کاسنی نرم کننده خلطها برای انواع تب های مخلوط و مزمن است.
اگر کاسنی را با جوشانده جو میل کنند، رفع تشنگی می کند.
آثار کاسنی بر خون
کاهنده فشار خون، تسکین دهنده مزاج خون، تصفیه کننده خون.تحلیل برنده مواد مختلف بدن، ضد انعقاد خون.
اثرات کاسنی بر دستگاه گوارش
کاهنده التهاب، تقویت کننده معده، اگر با قدری رازیانه و کشوث بجوشانید مسهل بسیار شدیدی است. غرغره آب کاسنی و آب خیار چنبر ورم حلق و خنّاق را رفع می کند.
تخم کاسنی مصرفش اشتهاآور است. ریشه کاسنی جوشانده اش و خوردنش تمیز کننده مجاری گوارشی است.
رفع بلغم معده و ورم معده می نماید. ضد استفراغ می باشد. ریشه اش در درمان ورم معده مؤثر است. مصرف کاسنی در درمان بیماریهای انگلی تأثیر بسزایی دارد.
از شیره کاسنی شربتی به طریق زیر تهیه می گردد که اثر رفع یبوست ـ به ویژه در کودکان ـ دارد. مقدار 500 گرم قند را در نیم لیتر شیره گیاه حل کرده آن را می جوشانند تا به غلظت شربت درآید. سپس به مقدار 3 تا 4 قاشق صبح ناشتا مصرف می کنند. برای اطفال، مقادیر کم این شربت باید به کار رود.
آثار کاسنی بر مجاری ادراری و کلیه ها
تمیز کننده مجاری ادراری است. اگر تخمش با صندل و رازیانه پخته شود برای رفع سموم و نارسایی کلیه مؤثر است. ادرارآوری از خواص تخمش می باشد.در درمان سنگ مثانه و رفع آن مؤثر است.
اثرات کاسنی بر مفاصل
اگر کاسنی را کوبیده با روغن بنفشه و آرد جو و سرکه خمیر کنند و به مفاصل دردناک بمالند برای رفع درد مفاصل در طبعهای گرم و نقرس گرم و ورمهای گرم بی همتاست.مصرف ریشه کاسنی در رفع درد مفاصل مؤثر است.
آثار کاسنی بر چشم
مالیدن آب کاسنی برای ورمهای درد چشم و تقویت بینایی مؤثر است. شیره کاسنی سفیده چشم را رفع می کند.
مصرف جوشانده به صورت نوشیدن، رفع آب چشم می کند. تقویت شهلای چشم می کند و شماره عینک چشم را کاهش می دهد و چشم را تقویت می کند.
آثار کاسنی بر قلب
برای تپش قلب و تقویت قلب مؤثر است. بازکننده عروق و به خصوص رگهای قلب است.
مصرف جوشانده کاسنی برای رفع انسداد رگها و تصلب شرایین مؤثر است. ضمادش با آرد جو تپش قلب را کاهش می دهد.
آثار کاسنی بر سموم
ضماد ریشه کاسنی جهت گزیدگی عقرب، زنبور و مار مفید است. ضماد کاسنی که مخلوط با آرد جو باشد رفع سم عقرب، زنبور، مارمولک و مار می نماید.
آثار کاسنی در ناراحتی های پوستی
ماسک زیبایی، رفع کننده خارش پوستی (ضحار و عرقش)، جلوگیری از سفید شدن مو (مصرف تخمش)، رفع کننده بیماری واریس. به علت داشتن ویتامین ث در التیام زخمها و ترمیم پوست مؤثر است.
برای رفع خارش و کهیر مؤثر است. مصرف جوشانده یا خشک و تازه گیاه، هر سه مؤثرند.
در استعمال خارجی، قرار دادن برگهای تازه و له شده کاسنی بر روی پوست بدن، برای آرام کردن ناراحتیهای جلدی ناشی از التهاب و تحریکات سطحی، توصیه گردیده است.
برای تهیه ماسک زیبائی از کاسنی، کاسنی را بکوبید و آب آن را بگیرید و با سفیده تخم مرغ مخلوط کنید و به صورت بمالید. پس از یک ربع ساعت آن را با آب ساده بشویید. این ماسک غدد را تحریک می‌کند و عرقپوست را زیاد می‌کند. برای مبتلایان به امراض جلدی و اگزما مفید است.
آثار کاسنی بر روان
مالیخولیا و هیجان را برطرف می کند.
خواص درمانی دیگر
کلیه قسمتهای گیاه مخصوصاً ریشه و برگ آن، اثر ملیّن، صفرابر و تب بر دارد و از آن به عنوان اشتهاآور (در ضعف عمل دستگاه هضم)، درمان قولنج های کبدی، زردی، نارسایی اعمال کبد و هیستری، وجود خون در ادرار، رفع اخلاط خونی، آب آوردن انساج، تبهای نوبه، تبهای مخاطی و بیماریهای مزمن پوست در حالات خفیف، استفاده می کنند.
کاسنی در دفع رسوبات ادراری، عفونت مجاری ادرار، کم خونی و درمان نقرس و رماتیسم اثر معالج دارد.
بررسیهای یک گروه از محققان هندی نشان داده است که اگر عصاره آبی یا الکلی گیاه بر روی لثه ها ماساژ داده شود، در رفع التهاب و التهاب های همراه با خونریزی لثه، مؤثر می گردد. به علاوه اگر در فرمول خمیردندانها وارد شود، اثر ضد میکروبی قوی ظاهر می کند و حتی در این مورد اثر میکروب کشی آن، از بعضی آنتی بیوتیکها قوی تر ذکر شده است.
در نواحی شمال ایران، با قرار دادن قسمت گوشت دار ریشه کاسنی به مدت 8 تا 12 ساعت در آب سرد، خیسانده ای با طعم تلخ و ناپسند تهیه می شود که پس از صاف کردن، به عنوان داروی کمکی جهت رفع تب مالاریا صبح ناشتا مورد استفاده قرار می دهند.
شستشو دهندهٔ کبد و کلیه، خون ساز، افزایش نیروی جنسی و افزایش حجم اسپرم در مردان.
کاسنی کاملاً سرد است، و تقویت کننده کبد، و مسکن حرارت و عطش، و گرمی و تقویت کننده کلیه و فشار خون و صفرا و پاک کننده مجرای ادرار و کلیه‌ها است.
آب برگ کاسنی بهترین داروی یرقان و کلیه ها و کبد است، و جوشیده و صاف کرده آن برطرف کننده تب‌های کهنه و تقویت کننده معده همراه با گل قند درمان کننده تب‌های جزئی مداوم است.
کاسنی برای تنظیم فشار خون بسیار مفید است.
ضماد آن برطرف کننده ورم‌های گرم و درد چشم و افزاینده بینائی است.
تهیه ضمادی از کاسنی و سرب سائیده و روغن گل درمان کننده سرطان زخم دار است.
کاسنی دوست کبد است و کم‌کننده قند خون بیماران مبتلا به دیابت می‌باشد.
هرگاه آب کاسنی و آب خیار چمبر را مخلوط کنید و در ابتدای شرع آنژین و بیماریهای حلقوی با آن غرغره کنید، آن را درمان خواهد نمود.
تخم کاسنی در ترکیب با سایر داروهای خنک مفید و برطرف کننده تبهای صفراوی، یرقان، خفقان، بیماری‌های کبدی و سردرد است.
تخم کاسنی هرگاه همراه با صندل و تخم رازیانه پخته شود، دفع کننده سموم و ضعف کلیه و طحال و تحریک کننده اشتها می‌باشد.
تخم کاسنی در جمیع حالات جانشین برگ کاسنی می‌تواند بشود.
مقدار مجاز خوراک طبی تخم کاسنی تا ۱۰ گرم است، و شربت آب آن ۴ تا ۱۰ گرم و داخل سایر جوشیدنی‌ها برای پختن دارو ۲۰ تا ۵۰ گرم است.
کاسنی منبعی مفید برای فروکتوز است و اینولین به خودی خود شکلی از فیبر طبیعی است که اگر در برنامه غذایی گنجانده شوند به کنترل و کاهش وزن کمک شایانی می‌کنند. هر دوی این اهداف به تنظیم گرلین که نخستین اسید آمینه‌ای است که با احساس گرسنگی و رفتارهای غذا جویانه مرتبط است، کمک می‌کند. مصرف کاسنی موجب کاهش ترشح هورمون گرلین و منجر به کنترل پرخوری و ایجاد احساس سیری یا پری شکم می‌شود، که این امر در راستای تلاش برای کاهش وزن است.
کاسنی به طور سنتی برای درمان آرتروز به کار گرفته می‌شد، و مطالعات نشان دادند که کاسنی به طور قابل توجهی دارای خواص ضدالتهابی می‌باشد که به همین دلیل موجب کاهش دردهای مفصلی – استخوانی می‌شود. در مطالعات انجام شده در سال ۲۰۱۰، گزارش‌ها حاکی از آن است که ۷۰٪ از بیمارانی که از دردهای مفصلی-استخوانی رنج می‌بردند و با کاسنی تحت درمان قرار گرفتند و به طور قابل ملاحظه‌ای دردهایشان بهبود یافت. همچنین کاسنی را عموماً برای کاهش دردهایی که عامل التهابی دارد، دردهای ماهیچه‌ای و درد مفاصل می‌توان مصرف نمود.
کاسنی خواصی همچون داروهای مسکن دارد که اضطراب را کاهش داده و ذهن را آرام می‌سازد، بنابراین استرس و تأثیرات خطرناک آن بر بدن را از بین می‌برد. عصاره ریشه کاسنی به دلیل خواص آرامش‌بخشی به خواب راحت کمک می‌کند و از بسیاری از قرص‌های خواب‌آور مرسوم سالم‌تر است. کاهش استرس و اضطراب خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی، عدم توازن هورمون‌ها، مرض بی‌خوابی، زوال عملکرد شناختی و پیری زودرس را تاحدودی تقلیل می‌دهد.
ابن‌سینا، پزشک بزرگ مسلمان در مورد گیاه کاسنی و خواص آن گفته است:
* کاسنی بازکننده است و سموم کبد را دفع می‌کند.
* کاسنی در درمان التهابات معده و پاک کردن مجاری ادراری مۆثر است.
* مالیدن آب کاسنی به محل‌های خارش بدن بسیار مفید است.
* غرغره آب کاسنی گلودرد و تورم مفصلی را از بین می‌برد.
* اگر آب پخته کاسنی را با سکنجبین میل کنید بهترین داروی تب‌های طولانی و مداوم است.
* ریشه کاسنی در باز کردن و روان شدن اخلاط بسیار مۆثر است.
* ریشه کاسنی، مجاری گوارشی را پاک می‌کند و بهترین تصفیه‌کننده خون است.
* ریشه کاسنی در از بین بردن ورم احشا خیلی مۆثر است.
* ریشه کاسنی بهترین دارو برای آب آوردن شکم است و در نفخ و تحلیل مواد بسیار نافع است.
* ریشه کاسنی برای تقویت معده، زیاد کردن ادرار و رفع درد مفاصل و یرقان مفید است و مشکلات صفراوی را بر طرف می‌کند.
* کاسنی در ازدیاد نطفه موثر است و انسان را از ابتلا به قولنج محفوظ نگه می‌دارد و توان و نیروهای بدنی را تجدید می‌کند.
* این گیاه در ضعف اعصاب، ضعف چشم و فشار خون مفید است.
* قلب، کلیه و کبد را فعال و با نشاط می‌کند.
* کاسنی رحم را به وظیفه طبیعی خود وا می‌دارد و برگ آن دارای مقداری ویتامین C است لذا در حفظ جوانی مۆثر است.
مواردمنع مصرف:
اگرچه می‌توان مزایای فراوانی برای کاسنی برشمرد، اما در صورت بارداری مصرف بیش از حد آن غیرمجاز است، زیرا ممکن است موجب خونریزی گردد و احتمال سقط جنین غیرعمدی را افزایش دهد. اگرچه تحقیقات در این زمینه کافی نیست اما همان تحقیقات نشان می‌دهد که در دوران شیردهی نیز مصرف بیش از حد آن ممنوع می‌باشد زیرا کاسنی از طریق شیر مادر به کودک منتقل می‌شود. ۸ مصرف بیش از حد آن باعث ترش کردن معده، کاهش وزن (ورزشکارانی که دارای مقداری اضافه وزن هستند می‌توانند روزی ۲ الی ۵ بار از عرق کاسنی استفاده بکنند).
 کاسنی مضر است برای اشخاصی که مبتلا به سرفه هستند. تخم کاسنی بدمزه و قی آور است.
مصلحات:
خنثی کننده ناراحتی‌های کاسنی، شکر است و برای بدطعمی تخم کاسنی سکنجبین و ادویه خوشبو می‌باشد.