پنج انگشت

پنج انگشت
گیاه دارویی پنج انگشت، میوه‌ی کوچکی به شکل توت و به رنگ قهوه‌ای دارد، سایز آن مانند دانه‌های فلفل سیاه است و بویی مانند بوی نعناع دارد. بانام علمی (Vitex agnus-castus)درختچه زیبایی به ارتفاع یک متر و نیم است که به علت گل‌های زیبایی که دارد گاه به عنوان گیاه تزئینی کاشته می‌شود. بدین علت به آن پنج انگشت گویند که برگ‌های آن پنجه‌ای و پنج تایی است. گل‌های آن به رنگ آبی و شبیه سنبله‌ای دراز است که سپس تبدیل به گل می‌شود. درختی است با برگهای پنجه مانند و گلهای بنفش که بعد از فصل گرده افشانی میوه ای قهوه ای پر رنگ می دهد. و در بستر رودها و مناطق پست و دره ها بیشتر دیده می شود. قسمت مورد استفاده این گیاه میوه آن می باشد. اولین مورد گزارش شده از مصرف آن توسط بقراط بوده که از خوابانده آن در شراب در جهت کنترل خونریزی بعد از زایمان استفاده کرده است.مصارف دارویی مختلف گیاه پنج انگشت قرن‌هاست که شناخته شده‌است. هنگامی که میوه‌ی این گیاه که به گیاه پاکدامنی نیز معروف است، می‌رسد، از آن برای تهیه‌ی عصاره‌های پودری و مایعات دارویی استفاده می‌شود. گیاه پنج انگشت مزایای شگفت‌انگیزی برای سلامتی دارد. این گیاه نام‌های دیگری نیز دارد، از جمله فلفل بیابانی، درخت پاکدامن، و فلفل راهبان. این گیاه به این دلیل پاکدامن نامیده شده‌است که توسط رومیان باستان برای کاهش میل جنسی راهبان مورد استفاده قرار می‌گرفت.
ترکیبات
گلیکوزیدهای ایریدوئیدی ( aucubin و agnuside )، دی ترپن های لابدنی(Otundifuran، Vitexilactone )، فلانوئیدها (casticin، vitexin، isovitexin ، Kaempferol ) اسانس (۴/۰ تا ۷/۰ ٪) همراه بورنیل استات، ۱ و ۸- سینئول، لیمونن limonene و آلفا و بتاپینن.
داروشناسی
مکانیسم دقیق اثر این گیاه مشخص نیست ولی مطالعات نشان داده است که این گیاه تحریک کننده(agonist) گیرنده‌های دوپامین نوع دوم(D2) است و باعث کاهش ترشح پرولاکتین می‌شود. به نظر می‌رسد گیاه پنج انگشت با اثر بر محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز اثر خود را اعمال می‌کند. این گیاه باعث کاهش آزاد شدن FSH* و افزایش آزاد شدن LH** و پرولاکتین از هیپوفیز می‌گردد. هورمون‌های FSH و LH در تولید استروژن (هورمون جنسی زنانه) از تخمدان‌ها و دوره تخمک گذاری در خانم‌ها مؤثرند. مطالعات نشان داده است که گیاه پنج‌انگشت حاوی ترکیبات استروژنیک نمی‌باشد و مستقیماً بر روی تخمدان‌ها تأثیر نمی‌گذارد. برخی مطالعات هم اثر این گیاه بر گیرنده‌های اوپیوئیدی را نشان داده‌اند.
خواص
۱. خطر ابتلا به سرطان را کاهش می‌دهد.
عوامل خارجی یا داخلی زیادی وجود دارند که می‌توانند شما را در معرض خطر ابتلا به سرطان‌های خاص قرار بدهند. کاهش خطر ابتلا به سرطان یکی از فواید دمنوش گیاه پنج انگشت است. بنابراین، نوشیدن دمنوش گیاه پنج‌انگشت باید به سبک زندگی سالم اضافه شود. خواص ضدسرطانی دمنوش گیاه پنج انگشت مسئول وجود چنین فایده‌ای است. عصاره میوه‌ی این گیاه از رشد سلول‌های بدخیم جلوگیری می‌کند. نوشیدن دمنوش گیاه پنج‌انگشت به صورت منظم می‌تواند به کاهش خطر ابتلا به انواع خاصی از سرطان‌ها مانند سرطان پستان، روده‌ی بزرگ و تخمدان کمک کند.
۲. ناباروری را درمان می‌کند.
استفاده از دمنوش گیاه پنج انگشت ناباروری را درمان می‌کند، و این یکی از فواید شگفت‌انگیز این گیاه است که باید بدانید. اگر شما از مشکل ناباروری رنج می‌برید، فقط باید دمنوش گیاه پنج انگشت و چای سبز بنوشید، و برخی از ویتامین‌ها را مصرف کنید. نوشیدن دمنوش گیاه پنج‌انگشت سطح پروژسترون را در زنانی که دچار مشکل ناباروری هستند، افزایش می‌دهد.
۳. میل جنسی زنان را افزایش می‌دهد.
زنان در سن باروری و آن‌هایی که یائسه شده‌اند باید برای لذت بردن از مقاربت جنسی‌شان روزانه چند فنجان دمنوش گیاه پنج انگشت بنوشند. فیتواستروژنهای (گروهی از مواد شیمیایی گیاهی) موجود در گیاه پنج‌انگشت مسئول این خاصیت دمنوش آن هستند. این گیاه خواص دیگری نیز برای سلامتی دارد. 
۴. تولید شیر را افزایش می‌دهد.
دمنوش گیاه پنج انگشت دمنوش ایده‌آلی است برای زنان شیرده‌ چرا که افزایش تولید شیر یکی از فواید این گیاه است. اگرچه دمنوش گیاه پنج انگشت در افزایش تولید شیر مادر مؤثر است، اما زنان شیرده باید این گیاه دارویی را در مقادیر کم مصرف کنند. پس از نوشیدن دمنوش گیاه پنج انگشت، سطح پرولاکتین در بدن زنان شیرده افزایش می‌یابد. پرولاکتین، که هورمونی زنانه است، نقش مهمی در تنظیم میزان تولید شیر بازی می‌کند. با این حال، به دلیل عدم وجود اطلاعات و شواهدی که اثربخشی و بی‌خطر بودن دمنوش گیاه پنج‌انگشت را در افزایش تولید شیر تایید کنند، باید قبل از مصرف آن با پزشک‌تان مشورت کنید.
۵. علائم یائسگی را کاهش می‌دهد.
بسیاری از زنان در زمان یائسگی سختی و دشواری زیادی را تجربه می‌کنند. آن‌ها معمولا از خستگی، سرگیجه، نوسانات خلقی، گرگرفتگی، و بسیاری از دیگر نشانه‌های یائسگی رنج می‌برند. گفته می‌شود که درمان جایگزینی هورمون، علائم یائسگی را درمان می-کند؛ با این حال، این درمان هنوز هم بحث‌آفرین است. دمنوش گیاه پنج انگشت فواید زیادی دارد که یکی از آن‌ها کاهش علائم یائسگی است. این دمنوش با متعادل کردن هورمون‌های زنانه، تا حد زیادی علائم یائسگی را رفع می‌کند. گفته می‌شود ترکیب کوهوش سیاه و دمنوش گیاه پنج‌انگشت، نتیجه‌ی بهتری به شما می‌دهد.
۶. از بدن در مقابل رادیکال‌های آزاد محفاظت می‌کند.
رادیکال‌های آزاد اثرات سوء زیادی برای سلامتی و زیبایی انسان دارند. به عنوان مثال، رادیکال‌های آزاد باعث استرس اکسیداتیو می‌شوند که خطر ابتلا به مشکلات مختلف مانند پیری زودرس و سرطان را افزایش می‌دهد. دمنوش گیاه پنج انگشت دارای خواص آنتی‌اکسیدانی است و می‌تواند بدن را در مقابل آسیب رادیکال‌های آزاد محافظت کند. استفاده از این دمنوش را نباید در فهرست خواص درمانی شگفت‌انگیز گیاه پنج‌انگشت نادیده بگیریم.
۷. علائم سندرم قبل از قاعدگی را از بین می‌برد.
زنان با نوشیدن دمنوش گیاه پنج انگشت به صورت منظم، می‌توانند کاهش قابل توجهی را در علائم سندرم قبل از قاعدگی (PMS) تجربه کنند. افراد مبتلا به PMS از نشانه‌هایی مانند درد پستان (در اثر لمس)، تحریک‌پذیری، نوسانات خلقی، و سردرد رنج می‌برند. با توجه به یک مطالعه، با مصرف دمنوش گیاه پنج انگشت می‌توانید ۵۰ درصد از علائم سندروم پیش از قاعدگی را کاهش دهید.
۸. پوکی استخوان را در مردان درمان می‌کند.
تحقیقاتی در رابطه با پوکی استخوان در مردها انجام شده‌است و چند درمان احتمالی برای این بیماری وجود دارد. با این حال، با توجه به مطالعه‌ای که در کتابخانه¬‌ی ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا منتشر شده‌است، دمنوش گیاه پنج‌انگشت یک درمان خانگی عالی برای پوکی استخوان در مردان است. استفاده از عصاره‌ی گیاه پنج‌انگشت به افزایش تراکم استخوان و بهبود سلامت استخوان کمک می‌کند و در نتیجه از پوکی استخوان در مردان پیشگیری می‌کند.
۹. حملات سرع را کاهش می‌دهد.
دمنوش گیاه دارویی پنج‌انگشت به کاهش حملات صرع کمک می‌کند، و این یکی از توانایی‌های فوق‌العاده و خواص درمانی شگفت‌انگیز این گیاه است. با توجه به مطالعه‌ای آزمایشگاهی، موش‌های نری که مقداری گیاه پنج انگشت مصرف کردند، کاهش قابل ملاحظه‌ای را در تعداد دفعات تشنج و طول تشنج تجربه کردند. این امر ثابت می‌کند که گیاه پنج‌انگشت در کاهش و کنترل حملات صرعی موثر است.
۱۰. از ابتلا به سرطان پروستات جلوگیری می‌کند.
گیاه پنج‌انگشت مزایای شگفت‌انگیز دیگری نیز برای سلامتی دارد. استفاده از دمنوش این گیاه خطر ابتلا به سرطان پروستات را کاهش می‌دهد. گیاه پنج‌انگشت که دارای خواص ضد سرطانی است، توانایی زیادی برای کاهش سطح تستوسترون و مهار رشد سلول‌های سرطانی پروستات در بدن دارد. علاوه بر این، مزایای دمنوش گیاه پنج انگشت به دلیل توانایی این گیاه برای متعادل کردن هورمون‌ها در بدن است.
۱۱. آکنه را کاهش می‌دهد.
از آن‌جا که گیاه پنج انگشت توانایی تنظیم هورمون‌ها را در بدن دارد، استفاده از دمنوش آن می‌تواند آکنه‌ای را که توسط تغییرات هورمونی ایجاد می‌شود، کاهش دهد. گیاه پنج انگشت یک درمان توصیه‌شده برای آکنه‌ی ناشی از سندرم پیش از قاعدگی (PMS) است. این گیاه همچنین مانع از ظاهر شدن زخم آکنه می‌شود.
۱۲. اختلال آمنوره (بی‌دشتانی) را درمان می‌کند.
گیاه دارویی پنج‌انگشت می‌تواند اختلالات قاعدگی را از جمله آمنوره که در آن یک توقف در چرخه‌ی قاعدگی رخ می‌دهد، درمان کند. درمان آمنوره یکی از فواید دمنوش گیاه پنج‌انگشت برای زنان است به این دلیل که می‌تواند هورمون‌ها به ویژه پروژسترون و استروژن را به تعادل برساند.
۱۳. ولع شدید به خوردن را متوقف می‌کند.
ولع شدید به خوردن غذاهای شیرین، شیرینی‌ها یا غذاهای فراوری‌شده‌ی ناسالم برای بدن شما مضر است و می‌تواند وزن‌تان را افزایش بدهد و منجر به بروز برخی از بیماری‌ها از جمله فشار خون بالا، دیابت و چاقی شود. بسیاری از اوقات، ما می‌توانیم اشتها و ولع خوردن را بعد از هر وعده‌ی غذایی کنترل کنیم. به یاد داشته باشید که میل شدید به خوردن غذا، گرسنگی واقعی نیست. از بین بردن میل شدید به غذا یکی از فواید دمنوش گیاه پنج‌انگشت است. بنابراین، هنگامی که شما ولع شدید به خوردن مواد غذایی در خودتان احساس می‌کنید، باید یک فنجان دمنوش گیاه پنج‌انگشت بنوشید.
۱۴. از بروز گرگرفتگی پیش‌گیری می‌کند.
دمنوش‌های زیادی وجود دارند که می‌توانند به کاهش تعداد دفعات و شدت گرگرفتگی کمک کنند. این کاربرد دمنوش گیاه پنج انگشت نیز در فهرست خواص درمانی شگفت‌انگیز آن گنجانده شده‌است چرا که استفاده از دمنوش گیاه پنج‌انگشت می‌تواند هورمون‌ها را در بدن تنظیم کند.
۱۵. اندومتریوز را درمان می‌کند.
اندومتریوز یک بیماری شایع در زنان است. بیماران مبتلا به اندومتریوز ممکن است درد شدیدی را تجربه کنند. استفاده از دمنوش گیاه پنج‌انگشت می‌تواند به تسکین درد و علائم اندومتریوز خفیف کمک کند. این دمنوش یک درمان خانگی موثر برای عفونت‌های واژن مانند گرفتگی‌های قاعدگی نیز محسوب می‌شود.
۱۶. علائم پیش از قاعدگی را کاهش می‌دهد.
علائم قبل از قاعدگی شامل تحریک‌پذیری، نفخ، افسردگی، سردرد و درد پستان (در اثر لمس) می‌شود. این علائم را می‌توان با نوشیدن دمنوش گیاه پنج‌انگشت درمان کرد. برای کاهش علائم پیش از قاعدگی، گیاه پنج‌انگشت را می‌توان در اشکال مختلف مصرف کرد از جمله به صورت مایع، تنتور و پودر. گیاه پنج‌انگشت مزایای دیگری نیز برای سلامتی دارد. برای دانستن این مزایا خواندن مقاله را ادامه بدهید.

17.مهار فیبروم رحم: از رشد فیبروم در جدار رحم جلوگیری می کند.
18.پیشگیری قاعدگی دردناک: با تنظیم هورمونهای زنانه از بروز پریود دردناک پیشگیری می کند.
19.اختلالات پریود: بواسطه تعدیل نسبت پروژسترون به استروژن از بروز اختلالات پریود جلوگیری می کند.
20.درمان نارسایی تخمدان(Corpus Luteum insufficiency): در مواردی که تخمدان قادر به تخمک گذاری نمی باشد با اصلاح نسبت پروژسترون به استروژن باعث افزایش عملکرد تخمدان و بهبود تخمک گذاری می شود.
21.پریود دردناک: با مکانیسم فوق از درد پستانها ورم و درد بدن در حین پریود می کاهد.
22.قطع غیر طبیعی پریود: باعث درمان قطع شدن غیر طبیعی پریود و افزایش یا کاهش میزان خونریزی و اختلال زمان بروز پریود می شود.
23.افزایش ترشح پرولاکتین: مخصوصا" اگر توام با اختلال پریود باشد موثر است.
24.دوره پيش يائسگي :Perimenopauseروي غدد هيپوفيز وهيپوتالاموس نفوذ کرده و هورمونFsH,LH را تعديل نموده،اين دو هورمون هيپوفيزي موجب توليد استروژن مي شوند وعلائم يائسگي را کنترل مي کنند. Vitex از مهمترين گياهاني است که در اروپا در درمان علائم پيش يائسگي به کار مي رود.
25.دردپستان(Mustodynia):اختلالات سيكل قاعدگي
غلظت هاي بيشتر از سطح فيزيولوژيک پرولاکتين درخون در ترشح گونادوتروپين ها مداخله نموده وموجب اختلال در رشد وتکامل فوليکولي واوولاسيون شده منجر به عدم تعادل هورموني مي گردد که دراين حال اختلالات سيکل قاعدگي تورم ودردپستان مشاهده مي شود.
پرولاکتين با اثر مستقيم روي پستانها ممکن است موجب حساس شدن ودرد پستان شود،کاهش سطح پرولاکتين منجر به ترشح گونادوترپين به ميزان فيزيولوژيک شده وسيکل قاعدگي را منظم کرده واثر پرولاکتين روي بافت پستان متوقف مي گردد.
دیگر خواص
میوه این گیاه قابض است و به بهبود عملکرد دستگاه گوارش کمک می‌کند. افرادی که دچار بواسیر یا شقاق باشند می‌توانند از اثرات درمانی آن سود بجویند و در جوشانده این گیاه بنشینند تا عارضه برطرف شود. ضماد میوه و برگ آن ادرار را افزایش می‌دهد و مقدار زیاد آن برای کلیه مضر است. این گیاه در درمان سر درد هم مفید است. فواید آن به قدری زیاد است که از این گیاه در قرص‌های گیاهی مورد استفاده برای تنظیم قاعدگی و کاهش خونریزی استفاده می‌شود.در خانم هایی که در تلاش برای باردارشدن هستند، استفاده از فلفل کوهی به صورتی موثر سبب طبیعی شدن چرخه ی تخمک گذاری می شود. نتایج پژوهش های بالینی حاکی از آن است که ۱۰روز پس از مصرف این گیاه ، اصلاح عدم تعادل آغاز می شود ولی برای آنکه تاثیر کامل حاصل شود، باید حداقل تا ۳ دوره یا بیشتر از این گیاه استفاده نمود. با بررسیهای انجام شده، خاصیت افزایش ترشح شیر توسط فلفل کوهی به اثبات رسیده است ولی تجزیه شیمیایی شیر مادر، از نظر ترکیب دارای تغییر نبوده است. این نتیجه بسیار شگفتی برانگیز است زیرا مکانیسم پیشنهادی تاثیر فلفل کوهی به صورت کاهش آزاد شدن پرولاکتین است. به هرحال ،این مورد را می توان نمونه خوبی از چگونگی فعالیت واقعی یک گیاه دانست زیرا پیچیده ترازآن مسایلی است که در نتایج آزمون های اختصاصی آزمایشگاهی به دست می آید.
فارماكولوژي
Vitexحاوي هورمون نيست،ولي ترشحات هورمونها را تحريک وفعاليت آنها را متعادل مي کند.فرمول Vitexتقليدکننده غده هيپوفيز در مورد هورمونهاي   Fsh,LH,LTH مي باشد. از آنجا کهVitexآگونيست دوپامين  است مي تواند موجب مهار ترشح پرولاکتين از هيپوفيز قدامي گردد.
اين گياه مي تواند تأثيرخود رامطابق با نياز بدن اعمال کند،براي مثال درسندرم قاعدگي دردناک اين گياه موجب مقابله با آثار ترشح استروژن شده ودرعلائم پس از يائسگي اين گياه علائم ناشي از کمبود ترشح استروژن را جبران مي سازد.
Vitexداراي مواد فيتو استروژن فعال مي باشد،اين اثررااز طريق نفوذ روي غدد هيپوفيزوهيپوتالاموس انجام داده ودر نتيجه هورمون FsH,LHرا تعديل مي نمايد.Vitexآنتاگونيست هالوپيردول است.
طب سنتي
درکتاب مخزن الادويه  تحت عنوان  Vitexبه خصوصيتهاي قابض تحليل برنده،بازکننده گرفتگي هاي کبدي ومغزي،نيرودهنده،اشتهاآور،بادشکن وضدنفخ،مفيددرقاعدگيهاي عقب افتاده وبيماريهاي رحمي اشاره گرديده از برگهاي گياه در گذشته قرصهائي تهيه مي شده که سه بار در روز تا سه روز پس از زايمان به زناني تجويز مي شده که دچار بي اشتهائي شديد،ضعف ولاغري مبتلا مي شده اند.
در کاهش ترشح شير مادرشيرده،برقراري جريان طبيعي قاعدگي،خشک کردن مني،افزايش تمايلات جنسي در زنان کاربرد داشته است.
شياف واژينال تهيه شده از برگ وميوه قاعده آور بوده وSitzbatchآن براي تورم هاي رحم،مشکلات تخمداني،واژينيت آتروفيک درمنوپوزها مؤثر است.مقدار مصرف آن 5گرم در روزوجهت جلوگيري از عوارض جانبي توصيه شده همراه صمغ عربي يا کتيرا مصرف گردد.
مطالعات باليني
يکي از وسيع ترين مشکلات زنان ،عوارض قبل از قاعدگي(pms)است،مصرف گياه%30تا%40 کاهش عوارض را دربردارد.
تحقيقي درکشور آلمان در زنان مبتلا به تنبلي تخمدان وفيبروم رحمي صورت گرفته وروزانه 40قطره از عصاره گياه پنج انگشت را به مدت 166روز به آنها تجويز نموده اند.نتايج بدست آمده نشان داد که 90%کليه عوارض به کلي مرتفع شدند.زمان متوسط اثر گذاري عصاره پنج انگشت دراين تحقيق 25/3روز بوده است.
درمطالعه ديگري روي 36نفر خانم با روزي 40قطره بعداز سه نوبت قاعدگي،کاهش مواردي از جمله سردرد،فشار وحساس شدن سينه ها،خستگي،نفخ،افزايش اشتها،دپرسيون،پرخاشگري،دلهره،ميل به خوردن شيريني،عصبي شدن وبي حوصلگي درآنها مشاهده شد.
مصرف عصاره همراه200ميلي گرم ويتامين B6 اثرات مطلوبتري را درپي داشته است. مطالعات نشانگراين است که قاعدگي هاي منظم بوسيله مصرف عصاره ويتاگنوس،
منظم شده و ميزان پرولاکتين کاهش مي يابد(پرولاکتين درافرادي که اين ماده بيش از اندازه ي طبيعي در آنها وجود داشته در روزهاي 5تا8 وبيستم قبل وبعدازمصرف داروسه ماه قبل وسه ماه بعد اندازه گيري شده است.)
موارد منع مصرف
اگر چه دمنوش گیاه پنج‌انگشت مزایای زیادی برای سلامتی دارد، اما مهم است که در مورد عوارض جانبی ناشی از مصرف بیش از حد این گیاه نیز اطلاعاتی داشته باشید. گیاه پنج‌انگشت در صورتی که در حد اعتدال مصرف شود، هیچ عارضه‌ی جانبی خاصی ایجاد نمی‌کند. مصرف بیش از حد این گیاه ممکن است سبب بروز سرگیجه، سردرد، ناراحتی معده، تهوع، خارش و راش پوستی شود. زنان باردار و افرادی که داروهای دارای بروموکریپتین و دوپامین مصرف می‌کنند، نباید گیاه پنج‌انگشت را به هر شکلی استفاده کنند.
افرادی که قرص ضدبارداری مصرف می‌کنند نیز نباید سراغ این گیاه بروند. گیاه پنج‌انگشت با توجه به خواص ضد آندروژنی که دارد، ممکن است عوارضی برای باروری مردان داشته باشد. توصیه می‌شود که قبل از مصرف گیاه پنج‌انگشت برای اهداف دارویی، با پزشک یا ارائه‌دهنده‌ی مراقبت‌های بهداشتی مشورت کنید. اجازه بدهید پزشک یا ارائه‌دهنده‌ی مراقبت‌های بهداشتی شما از داروهایی که قرار است مصرف کنید، مطلع باشند.
عوارض جانبي ناشي از فرآورده هاي گياه بسيار محدود واکثراًضعيف هستند.اين عوارض شامل خارش بدن،راش هاي پوستي،تهوع،اسهال به ميزان 1تا2%در خانم ها ايجاد مي شود.درتعداد اندکي از خانم ها در ماه هاي اول باعث پريود سنگين مي شود.
مصرف آن دربارداري با توجه به اثرات قاعده آور(تجربي)ممنوع است،ازطرفي اين گياه در سه ماهه اول بارداري در کساني که به دليل پروژسترن ناکافي سقط داشته اند مؤثربوده است(تجربي).Vitex نبايد همراه با داروهاي پروژستروني وقرص هاي ضدآبستني مصرف شود.هالوپريدول ممکن است اثرات پنج انگشت را تضعيف يا مهار کند.عصاره گياه پنج انگشت ممکن است موجب تشديد ديسمنوره اسپاسموديک که مربوط به pms نباشد گردد.مطالعه بر روي مادران شيرده،اثرات مفيد آن را بدون ايجاد مسموميت نشان داده است
در کسانیکه سابقه حساسیت پوستی دارند احتمال بروز ضایعات پوستی بیشتر است.
در مواردی که بعد از زایمان مصرف شود زمان شروع اولین پریود را جلو می اندازد.